یادداشت‌های دکتر دینانی

تاریخ و طبیعت

اصالت تاریخ، همان اصالت انسان است؟

آغاز تاریخ و طبیعت را باید در لحظه تولد انسان نخستین در این جهان مورد جستجو و توجه قرار داد. بنابراین، اگر قدمت تاریخ را با قدمت عمر انسان در این جهان برابر بدانیم، از روی گزاف سخن نگفته ایم. کسانی که از اصالت تاریخ سخن می گویند، اعم از اینکه بدانند یا ندانند، در واقع از اصالت انسان سخن به میان می آورند. زیرا تاریخ بدون انسان مطرح نمی گردد. چنان که انسان بدون تاریخ نیز در این جهان تاکنون به وجود نیامده است و در آینده نیز انسانی که خارج از تاریخ باشد در این جهان به وجود نمی آید.

انسان این جهانی به حسب ذات و ماهیت خود موجودی تاریخی شناخته میشود و آنچه از تاریخی بودن او بیشتر اهمیت دارد این است که انسان تاریخ ساز نیز هست. در تاریخ بودن و تاریخ ساز شدن از عهده هیچ موجودی برنمی آید و از ویژگی های انسان شناخته می شود. موجودی که در تاریخ است محاط و مغلوب تاریخ است و آنچه محاط و مغلوب است نمی تواند بر آنچه محیط و غالب شناخته میشود تسلط پیدا کند.

غلبه بر تاریخ و طبیعت

جمادات، نباتات و حیوانات در تاریخ تحقق پیدا کرده اند و به حکم اینکه در تاریخ تحقق یافته اند، مغلوب تاریخ شناخته می شوند و هرگز نمیتوانند بر تاریخ احاطه و اشراف داشته باشند؛ اما در این میان فقط انسان است که هم در تاریخ زندگی می کند و هم می تواند مسیر تاریخ را تغییر دهد و به گونه ای دیگر آن را بسازد. سازندگان تاریخ نه تنها موجب بقای تاریخ و استمرار آن شناخته می شوند، بلکه میتوانند بر زیبایی و شکوه آن بیفزایند.

در اینجا ممکن است گفته شود چگونه ممکن است موجودی که در تاریخ است و محکوم به احکام آن شناخته می شود، بتواند آن را بسازد و بر احکام تاریخ غلبه پیدا کند. در پاسخ به این پرسش باید گفت درست است که انسان موجودی تاریخی شناخته میشود و در تاریخ نیز زندگی می کند؛ ولی او دارای جنبه الهی و معنوی نیز هست. البته معنی و معنی داری و ادراک آنها بر همه چیز جهان محیط و مسلط است و هر موجودی برای اینکه معنی داشته باشد به معنی نیازمند است.

ما در اینجا ادعا نمی کنیم که انسان به اشیا معنی میبخشد، بلکه می گوییم انسان تنها موجودی است که معنی اشیا و امور را کشف می کند. امور جهان و از جمله تاریخ نیز برای کشف معنی خود نیازمند انسان هستند و انسان تاریخ را می سازد، وقتی می گوییم انسان، ضمن اینکه در تاریخ است و محکوم به احکام تاریخ شناخته می شود تاریخ را می سازد، منظور این است که به تاریخ و حوادث تاریخی به نگاه انسانی نگاه می کند و معنی آنها را کشف می کند و آشکار میسازد.

تاریخ سازی انسان

به چیزی گفته می شود «ساخته شده است» که دارای معنی باشد. بی معنایی ساخته نمی شود و قابل ساخته شدن نیز نمی باشد. با توجه به اینکه حتی نساختن نیز در برخی موارد معنی دارد چگونه میتوان از ساختن چیزی سخن به میان آورد که به هیچ وجه دارای معنی نیست؟

وقتی از تاریخ ساز بودن انسان سخن می گوئیم به این مساله نیز آگاهی پیدا می کنیم که زبان در عین اینکه جلوه ای از جهان شناخته می شود، به حکم اینکه درباره جهان است بر جهان و آنچه در آن است احاطه و اشراف دارد. چگونه ممکن است زبان بر جهان احاطه نداشته باشد؛ در حالی که زبان از این خصلت برخوردار است که می تواند از امور محدود به طور نامحدود جمله بسازد و سخن بگوید؟ بهره برداری نامحدود از امور محدود کاری است که از عهده زبان برمی آید و هیچ موجود دیگری در این جهان نمی تواند از آنچه محدود است نامحدود بسازد.

تبعات تسلط انسان بر تاریخ و طبیعت

به این ترتیب، انسان به حکم اینکه می تواند به غیرمتناهی بیندیشد میتواند بر تاریخ احاطه داشته باشد و به آسانی آن را آشکار سازد. البته کسی که به تاریخ احاطه پیدا می کند می تواند بر طبیعت نیز تسلط پیدا کند؛ اما آیا تسلط انسان بر طبیعت می تواند از نوعی خشونت انسان بر انسان، که آن هم گونه ای از تسلط بر طبیعت است، منفک و جدا باشد؟ پاسخ به این پرسش آسان نیست، ولی شاید بتوان گفت وقتی انسان بر تاریخ و طبیعت احاطه و اشراف پیدا می کند، از نوعی تسلط پیدا کردن بر انسانهای دیگر نیز برکنار نیست.

بر اساس آنچه تاکنون در اینجا ذکر شد میزان توانایی انسان در احاطه و اشراف داشتن بر تاریخ و طبیعت معلوم گشت. اما آیا کسی که میتواند بر تاریخ و طبیعت احاطه و اشراف داشته باشد می تواند بر خودش نیز مسلط باشد و بر خویشتن خویش فرمانروایی کند؟ اگر کسی بتواند بر خودش تسلط پیدا کند بزرگترین پیروزی ها را به دست آورده و بر همه امور امیر خواهد بود. به همان اندازه که تسلط بر خود داشتن احاطه و اشراف داشتن به همه امور جهان شناخته می شود، رهایی از خویشتن خویش نیز رها شدن از همه امور و از همه قیود شناخته خواهد شد. شاعر عارف به همین مسئله اشاره کرده آنجا که می گوید:

تو را با حق آن آشنایی دهد      که از دست خویشت رهایی دهد

رهایی از خویشتن خویش، نابودی و معدوم شدن نیست؛ بلکه رسیدن به حقیقت و آشنا شدن با حق است. رهایی از خویش و خالی شدن از خود از شرایط تفکر درست و اندیشیدن بهنجار شناخته می شود. آنگاه که انسان از خود خالی می شود ندای هستی به گوش او می رسد و در اختیار آن ندا قرار می گیرد. این همان مرحله ای است که در این جمله به بیان می آید: «خود راه بگویدت که چون باید رفت».

هرچه در این باب گفته شود این مسئله مسلم است که انسان با نگاه خود به تاریخ و طبیعت می نگرد و در نتیجه جهان را انسانی می بیند؛ اما به این مسئله نیز باید توجه داشت که جهان وقتی انسانی دیده می شود چیز بزرگی در آن وجود ندارد که بزرگتر و باشکوه تر از انسان بوده باشد.

معنی جهان و آنچه در آن وجود دارد به واسطه انسان کشف می شود. البته آنچه در حوزه و حیطه کشف بشر قرار می گیرد نمیتواند از شکوه بشر بکاهد و او را ناچیز نشان دهد. انسان موجودی خدا گونه است و آنچه در تاریخ و طبیعت به ظهور میرسد برتر و بالاتر از موجودی خداگونه نخواهد بود. تاریخ و طبیعت بستر گسترش کارهای انسان شناخته می شوند و حقیقت انسان از حیطه تاریخ و طبیعت فرا می رود و به مقامی دست مییابد که تاریخ و طبیعت در آنجا راه ندارند.

اگر تاریخ را صورت زمان به شمار آوریم، طبیعت صورت مکان خواهد بود؛ اما اگر تاریخ صورت زمان است، آیا بدون تحقق یافتن تاریخ می توان به هستی زمان آگاهی پیدا کرد و اگر طبیعت صورت مکان است آیا بدون آنچه طبیعت خوانده میشود می توان از هستی مکان سخن به میان آورد؟ از طریق تاریخ و طبیعت انسان به اهمیت معنی زمان و مکان پی میبرد و با توجه به این دو سرچشمه بزرگ و جاری با بسیاری از حقایق آشنا می شود. اما به همان اندازه که تاریخ و طبیعت برای انسان لازم و سودمند بوده و منشأ پیدایش برکات شناخته میشوند، می توانند برای او زندان شوند و راه تعالی او را مسدود سازند.

به عبارت دیگر، میتوان گفت تاریخ و طبیعت هم عائق و مانع برای تعالی و فرا رفتن از زمان و مکان شناخته می شوند و هم وسیله و مقدمه برای پیشرفت و پرواز در عالم ملکوت و دیار مرسلات محسوب می شوند.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
Secured By miniOrange