مقالات دکتر دینانی

علم خداوند به جزئیات

مقاله علم خداوند به جزئیات از مجموعه مقالات کتاب نیایش فیلسوف دکتر ابراهیمی دینانی است.

علامه بزرگوار بر این عقیده است که اگر کسی علم خدا را به اشیا از قبیل علم حصولی بداند چاره ‏ای جز این ندارد که علم او را به جزئیات از طریق کلی توجیه نماید. اکنون‏ اگر توجه شود که متکلمان علم خدا را به اشیا از نوع علم‏ حصولی به شمار می‌آورند به آسانی می‌‏توان گفت که آنان‏ نیز علم خدا را به جزئیات از طریق علم به کلیات‏ می‏‌پذیرند و به این ترتیب همان چیزی را که برای‏ حکما عیب و نقص می‌دانستند برای خود کمال می‌‏پندارند به عبارت دیگر می‌‏توان گفت این گروه از متکلمان همان‏ چیزی را که برای حکما کفر و الحاد می‌‏دانند برای خود عین یمان، به حساب می‌آورند.

شیخ ‏الرئیس ابوعلی ‏سینا علم و ادراک نسبت به یک‏ شی‏ را به تمثل حقیقت آن نزد مدرک تعریف کرده است‏ عین عبارت وی در این باب چنین است: «درک الشی‏ هو ان یکون حقیقته متمثله عند المدرک یشاهدها ما به‏ یدرک…» همان‏‌گونه که در این عبارت مشاهده می‌‏شود تمثل حقیقت یک شی‏ نزد مدرک، علم به آن شیئ‏ شناخته شده است به عبارت دیگر می‌‏توان گفت حصول‏ صورت معلوم نزد عالم، علم حصولی را تشکیل می‌‏دهد، این مسئله نیز مسلم است که علم حصولی، از آن جهت که علم به یک شی‏ است، تابع معلوم خود می‌‏باشد.

اکنون اگر علم خدا به جزئیات، از قبیل علم حصولی شناخته شود، این پرسش پیش می‌‏آید که آیا با تغییر معلوم جزئی، علم‏ به آن نیز تغییر می‌‏پذیرد یا نه؟ جای هیچگونه تردید نیست که علم خداوند به هیچ وجه تغییرپذیر نیست. پس‏ پاسخ پرسش مزبور این خواهد بود که تغییر معلوم جزئی‏ به هیچ وجه موجب تغییر در علم حق نخواهد شد و در اینجاست که معلوم می ‏شود متکلمان نیز در باب علم‏ خداوند به جزئیات، همان راهی را می‏پیمایند که ابن‏ سینا آن را طی کرده است زیرا همان‌گونه که ابن سینا علم خدا را به اشیا از قبیل علم حصولی به شمار می‌آورد متکلمان‏ نیز به علم حصولی خدا قائلند.

در مورد تغییر جزئیات و ثابت بودن علم خدا نیز، متکلمان چیزی بر خلاف نظریه ابن سینا ابراز نداشته‌‏اند به این ترتیب می‌توان گفت طعن‏ متکلمان بر سخن ابن‌سینا در باب علم حق به جزئیات، بی‌‏وجه است وقتی این طعن با صدور حکم تکفیر توأم‏ باشد متهورانه و غیر منصفانه نیز خواهد بود این تنها حجت ‏الاسلام غزالی نبود که در مورد علم حق به‏ جزئیات، ابن‌سینا را تکفیر کرد، بلکه بسیاری از متکلّمان‏ دیگر نیز اعم از شیعه و سنی در این باب اظهار نظر نموده‏ و از صدور حکم تکفیر خودداری نکرده‌‏اند.

مرحوم علامه‏ مجلسی از جمله کسانی است که در مورد علم حق به‏ جزئیات، حکما را مورد طعن و تکفیر قرار داده است. وی‏ در کتاب بحارالانوار ضمن تشریح و تبیین معنی یک‏ حدیث که از حضرت ابوجعفر علیه السلام نقل شده این‏ مسئله را مطرح کرده و به تفصیل در این باب سخن گفته‏ است. علامه مجلسی عقاید حکما را در این باب کفر صریح‏ و خلاف ضرورت عقل و دین دانسته است.

مرحوم علامه طباطبایی در ذیل کلام مرحوم علامه‏ مجلسی به نکته‌‏ای اشاره کرده که بسیاری اشخاص از آن‏ غفلت داشته‌‏اند. اساس سخن وی این است که اگر کسی‏ علم خدا را به اشیا از قبیل علم حصولی به شمار آورد چاره‌‏ای جز این نخواهد داشت که علم او را به جزئیات از طریق کلی توجیه نماید. علامه مجلسی در زمره کسانی‏ قرار دارد که برای حق تبارک و تعالی به علم حصولی قائل‏ بوده و از علم حضوری سخن به میان نمی‌‏آورند به این‏ ترتیب این محدّث بزرگوار نیز علم حق را به جزئیات از طریق کلی پذیرفته و در جای دیگر با کمال صراحت به‏ این معنی اعتراف کرده است.

وقوع علم خداوند بر معلوم، به معنی این است که علم او بر آنچه در ازل معلوم‏ بود منطبق گشت و مصداق معلوم ازلی تحقق پذیرفت نه‏ اینکه علم او به چیزی تعلق گرفت که پیش از ایجاد به آن‏ تعلق نداشت. سخن علامه مجلسی در اینجا به گونه‌‏ای است‏ که طبعا به وجوه مختلف قابل تفسیر است ولی آنچه از آن‏ به ذهن متبادر می‏‌گردد این است که وی به نوعی علم‏ عنایی قائل شده که در آن صحنه عالم آفرینش بر طبق علم‏ ازلی حق پدیدار می‏‌گردد. وقتی می‏‌گوید مصداق معلوم‏ ازلی تحقق می‏‌پذیرد، معنی آن این است که خداوند همه‏ چیز را در ازل می‏‌دانسته و بر اساس علم خود آنها را آفریده است و این همان نظریه‌‏ای است که ابن‌سینا ضمن‏ آثار خود در صدد اثبات آن برآمده است.

به طور مثال قضیه «زید در روز جمعه موجود است» از جمله معلومات به شمار می‏‌آید حضور و غیبت زید به هیچ وجه موجب تغییر در زید به‏ عنوان موضوع یک قضیه نمی‏‌گردد. تنها تفاوتی که از ناحیه حضور و غیاب زید پیدا می‏‌شود این است که در حال حاضر می‌‏توان او را مورد اشاره حسی‏ قرار داد و در حال غیبت چنین اشاره‏‌ای میسر نمی‌‏باشد این‏ مسئله نیز مسلم است که یک چنین تفاوتی نمی‌‏تواند علم‏ به یک قضیه را دگرگون سازد.

اگر گفته شود تفاوت‏ مزبور خود نوعی تغییر و دگرگونی را نشان می‌‏دهد در پاسخ گفته خواهد شد که این تغییر و دگرگونی تنها به‏ نفس معلوم باز می‏‌گردد ولی علم به قضیه به هیچ وجه‏ تغییر نمی‏‌پذیرد. با توجه به آنچه در اینجا ذکر شد به‏ آسانی می‏‌توان دریافت که علامه مجلسی برای اثبات علم‏ حق تبارک و تعالی به جزئیات و توجیه عقلانی آن تلاش‏ و کوشش بسیار کرده و آنچه در توان داشته به کار برده‏ است ولی کسانی که با فلسفه اسلامی آشنایی دارند بخوبی می‏‌دانند که تلاش‏‌های این محدّث بزرگ ضمن‏ اینکه از نوعی تکلف خالی نیست نتیجه‏‌ای نیز جز آنچه‏ شیخ الرئیس ابوعلی سینا در کمال صراحت و روشنی‏ در این باب ابراز داشته در بر نخواهد داشت.

برچسب‌ها

۳ دیدگاه

  1. فلسفه درحال تلاش در باز کردن گره های زنجیره ای است منظور از این فلسفه را به اینگونه بیان کرد که از کل نگریستن یک هنر محسوب میشود زیرا که تاریخ عالم علم بیش از یک عمر خروج از لحظه ی حال است

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
Secured By miniOrange