یادداشت‌های دکتر دینانی

شرح «کن فیکون»

به حسب آموزه های دینی، جهان هستی با کلمه «کُن» وجودی (کن فیکون) به وجود آمده است؛ یعنی خداوند تبارک و تعالی به جهان هستی گفت: باش! پس بی درنگ جهان هستی به مرحله هستی درآمد. مسئله «کن فیکون» به همین معنی اشاره دارد: «أوّلُ کلمهٍ شُقّت اسماع الممکنات کلمهُ کُن» یعنی نخستین سخنی که گوش عالم امکان رسید، همان کلمه «کُن» الهی بود و همین کلمه، منشأ پیدایش عالم شناخته می‌شود. بنابراین، جهان هستی در هستی خود مدیون گوش شنوای خویش است و اگر از این گوش شنوا برخوردار نبود و ندای حق تعالی و سروش غیبی را نمی‌شنید، هرگز به صحنه هستی قدم نمی‌گذاشت.

سروش غیبی، گوش غیبی می طلبد

آنجا که گوشی برای شنیدن وجود نداشته باشد، خداوند سخن نمی‌گوید و چون که متکلّم بودن از صفات خداوند تبارک و تعالی است، پس همیشه، گوشی برای شنیدن وجود دارد. پیغمبری نیز همیشه از طریق گوش – که شنوای وحی است- تحقق پیدا می کند. گوش پیغمبر اسلام (ص) گوش کامل بود و سخن کامل خداوند تبارک و تعالی را نیز دریافت کرد. در اینجا این مسئله مطرح می‌شود که آیا سخن برای گوش است یا برعکس، گوش برای شنیدن سخن آفریده شده است؟ تردیدی نمی توان داشت که هم سخن برای شنیدن گفته می شود و هم گوش برای شنیدن سخن به وجود آمده است.

بنابراین، نوعی رابطه و تلازم در میان «گوش» و «سخن گفتن» برقرار می شود. اما نکته ای در اینجا وجود دارد که نمی توان آن را نادیده انگاشت. از پیام آن نکته چنین بر می آید که رابطه میان سخن گفتن و گوش فرا دادن، در عین اینکه مسلّم و انکار ناپذیر شناخته می شود، هر سخنی با هر گوشی مناسبت ندارد و هر گوشی نیز نمی تواند به درک و دریافت هر سخنی نایل گردد. سخن محرمانه با گوشی که نامحرم است سازگاری ندارد و نباید به آن برسد: گوش نامحرم، نباشد جای پیغام سروش.

سروش غیبی گوش غیبی می طلبد و پیام آسمانی، در گوش آسمانی فرود می آید. همه چیز را به همه کس نباید گفت و آنچه در کلاس آخر گفته می‌شود، در کلاس اول نباید مطرح گردد. حضرت خضر (ع) با حضرت موسی (ع) هم‌سفر و همراه شد و در طی آن سفر، از روی بسیاری از امور پرده برداشت، ولی در مرحله ای دیگر، از او جدا گشت و گفت: «هذا فراق بینی و بینک» این فراق و جدایی در واقع، همان فراق و جدایی است که در میان سخن های دیگر حضرت خضر (ع) و گوش حضرت موسی (ع) پیدا می شود. گوش حضرت موسی (ع) قابلیت فوق العاده داشته و پیام خداوند را دریافت کرده است، ولی حضرت خضر (ع) حامل سخن های اسرارآمیز دیگری از خداوند تبارک و تعالی بوده است که آنها با گوش حضرت موسی (ع) مناسبت نداشته است. این پیغمبر بزرگ، از درون یک درخت، سخن خداوند تبارک و تعالی را استماع کرد ولی حضرت خضر (ع) سخن‌های دیگری از خداوند دریافت کرده بود که بنا نبود آنها به گوش حضرت موسی (ع) برسد.

در اینجا دوباره با این واقعیت روبرو می شویم که هر گوشی برای هر سخنی آمادگی ندارد و سخن هایی در مخزن غیب «سخن» هست که جز تعدادی انگشت شمار، هیچ کس طاقت شنیدن آنها را نداشته و نخواهد داشت. حکیم سبزواری به این مساله اشاره کرده، آنجا که در یکی از ابیات پرمحتوای خود فرموده است:

گوش اسرار شنو نیست و گرنه اسرار

                           برش از عالم معنی خبری نیست که نیست

عالم، سخنِ خداوند است

فهم فلسفی یا فکر علمی همیشه و هر جا در زبان اتفاق می افتد و به همین اعتبار، زبان ظهور اندیشه است و سخن مظهر فکر و خرد به شمار می آید. وقتی از ظهور اندیشه در زبان سخن به میان می آید به ظهور عالم و جهان هستی نیز اشاره می شود، زیرا به حکم اینکه علم یک حقیقت ذات اضافه به شمار می آید همواره به یک معلوم اشاره دارد و هرگز نمی توان از علم بدون معلوم سخن به میان آورد. علم بدون معلوم و معلوم بدون علم معنی محصّل و درستی ندارد و فرض یکی از آنها بدون دیگری امکان پذیر نخواهد بود.

این سخن به این معنی نیست که در علم و ادراک خطا وجود ندارد و هرگونه صورت ادراکی همواره با واقع و نفس الامر مطابقت پیدا می کند، زیرا در ادراکات انسان خطا و اشتباه فراوان رخ می دهد و در برخی موارد صورت ادراکی با آنچه واقع و نفس الامر خوانده می شود مطابقت ندارد. به همین جهت است که ادراکات انسان به دو قسم درست و نادرست یا صحیح و خطا تقسیم می شود و ملاک درستی و صحت یک ادراک نیز مطابقت آن با واقع و نفس الامر شناخته می شود.

با این همه ، در این مساله تردیدی نمی توان داشت که هر صورت ادراکی در انسان به عنوان یک امر ذهنی به چیزی اشاره دارد که آن امرِ موردِ اشاره مُدرَک به شمار می آید. اگرچه ممکن است آنچه مورد اشاره واقع می شود برخلاف واقع باشد و نتوان آن را یک امر واقعی و حقیقی به شمار آورد. به هر صورت، درست و نادرست یا صواب و خطای ادراک، در سخن نیز ظاهر و آشکار می گردد و سخن نیز به دو قسم درست و نادرست یا صواب و خطا تقسیم می گردد. زیرا همان گونه که یادآور شدیم سخن جز ظهور اندیشه و ادراک چیز دیگری نیست.

در اینجا ممکن است گفته شود خطای اندیشه مستلزم خطای در سخن نیز هست، چگونه کشف و آشکار می شود و چگونه می توان از آن دوری جست؟ در پاسخ به این پرسش باید گفت خطای یک اندیشه با اندیشه دیگری که برتر شناخته می شود قابل کشف و آشکار شدن است و البته اگر در اندیشه برتر نیز خطا و اشتباه رخ دهد، اندیشه ای که از آن نیز برتر است این خطا و اشتباه را آشکار خواهد ساخت.

مادام که عقل انسان در قید تعلقات و خواسته های نفسانی محدود و گرفتار است از خطا و اشتباه مصون نیست، ولی هرگاه از قید تعلقات خالص و مصفّا گردد و از شائبه امور نفسانی رها شود از خطا و اشتباه برکنار خواهد بود. ولی رها شدن انسان از قید تعلقات و خواسته های نفسانی کار آسانی نیست و بنابراین، دور ماندن از هرگونه خطا و اشتباه کمتر میسر خواهد بود. عقل کل خطا نمی کند و در سخن خداوند تبارک و تعالی اشتباه یافت نمی شود.

ملاصدرا و کن فیکون

فیلسوف متاله صدرالمتألهین شیرازی معتقد است، عالم هستی جز به واسطه کلام الهی (کن فیکون) ظاهر و آشکار نگشته است. اگرچه به اعتبار دیگر، عالَم عین کلام خداوند شناخته می شود. در نظر او نخستین صدایی که در گوش ممکنات طنین افکن شد کلمه «کُن» وجودی بود که کلمه خداوند تبارک و تعالی شناخته می شود. عین بخشی از عبارت او در این باب چنین است:

  • فأول کلامٍ شقًّ اسماع الممکنات کلمه «کُن» فما ظهر العالم إلّا عن الکلام بل العالم عین الکلام

صدرالمتألهین شیرازی در این عبارت کوتاه از نخستین کلمه سخن می‌گوید که در قرآن کریم به عنوان «کن فیکون» مطرح شده و عالم هستی به واسطه همین کلمه که «کُن» وجودی خوانده می شود به ظهور رسیده است.

البته با تامل بیشتر می توان دریافت که در میان کلمه وجودی خداوند و جهان هستی فاصله ای وجود ندارد و عالم، وجود کلام خداوند شناخته می شود. کلمه و کلام در زبان عربی از لغت «کلم» اشتقاق پیدا کرده اند و این لغت در اصل به معنی خراشیده شدن پوست به کار رفته است. تردیدی نمی توان داشت که در خراشیده شدن پوست چیزی آشکار می شود که پیش از آن آشکار نبوده است. از ویژگی های ذاتی کلام این است که چیزی را آشکار می کند که آن چیز پیش از کلام ظاهر و آشکار نبوده است. به این ترتیب کلمه خداوند تبارک و تعالی است که عالم هستی را ظاهر و آشکار می سازد و در اثر کلمه حق چیزی آشکار گشت که پیش از آن هرگز ظاهر و آشکار نبوده است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
Secured By miniOrange