قواعد عقلی و فلسفی از اساسی ترین مسائل تشکیل دهنده مقدمات فلسفی است. مقدماتی که با توجه به بدیهی بودن شان نیاز به دقت بیشتری دارند زیرا همه می پندارند که این قواعد را می دانند در صورتی که با یک دقت عمیق متوجه می شویم که ممکن است آنچنان که می پنداریم نباشد

قواعد عقلی و فلسفی

تجلی کلی الهی از حیث عام بودن، ظهور معینی ندارد

هرگونه تجلی کلی الهی که سبب ظهور صور جزئیات و نسب تعلقات است، از حیث این که سبب عام است و علت پیدایش عالم است، به هیچ گونه ظهور معینی تعیّن نمی پذیرد. چنانکه وجود عام از جهت اینکه نسبت به همه وجودات دارای نسبت عام است، هیچ گونه تعیّن مخصوص را اقتضا نمی کند. همچنین طبایع کلیه هنگامی که بشرط لا اعتبار شوند و از حیث کلیت و شمول مورد ملاحظه قرار گیرند، تعیّن به هیچ یک از آحاد را نمی پذیرند؛ مگر اینکه به نحو کلی طبیعی و لا بشرط اعتبار شوند و حیثیت کلیت و شمول آنها لحاظ نگردد
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

‏الزائد علی المتناهی بقدر المتناهی متناهی

اگر برای ممکنات سلسله ای از علت ها و معلول ها را در نظر بگیریم و آن سلسله به یک مبدأ که واجب بالذات است؛ منتهی نگردد، سلسله ای از علت ها و معلول ها تا بی نهایت به طور بالفعل تشکیل خواهد شد.
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

اراده کلی نمی تواند منشأ صدور یک عمل شخصی در خارج باشد

‏مفاد قاعده این است که: اراده کلی هرگز نمی تواند منشأ صدور یک عمل شخصی در خارج قرار گیرد، مگر اینکه مخصّصی به آن ضمیمه گردد. مثلا اگر شخصی در مقام اتفاق، سکه مخصوص را که در دست دارد، به شخص دیگری که استحقاق آن را دارد ببخشد، هرگز نباید منشا آن عمل را یک حکم کلی مبنی بر لزوم انفاق در هر حال ‏دانست.
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

سه قاعده مهم فلسفی در مورد «ذاتی»

ذاتی کلّ شیئ لم یکن معلّلاً؛ ذاتی کلّ شیئ بیّن الثبوت له؛ الذاتی لا یختَلِف ولا یتخلّف. ‏این سه قاعده از جمله قواعدی است که در بسیاری از کتب فلسفی مورد استفاده حکما قرار گرفته است و در برخی مسائل به آنها اشاره شده است. چنانکه ملاحظه می شود این قواعد عبارت از سه قضیه حملیه است که موضوع در همه آنها کلمه «ذاتی» است.
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

قاعده ۴۳: علم به مسبب بدون علم به سبب امکان پذیر نیست

‏صدرالمتألهین این قاعده را، با این کیفیت، از جمله غوامض علوم الهی می داند و ادراک آن را جز برای کاملین در معارف الهی میسر نمی داند. ‏مرحوم استاد علامه طباطبایی در تعلیقه ای که بر کتاب اسفار نوشته است، می نویسد: از این قاعده در کتاب برهان منطق بحث شده است. اهل منطق می گویند: یقین به مسبب جز از طریق یقین به سبب حاصل نمی شود.
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

دور محال است

استحاله دور مانند استحاله تسلسل از جمله قواعدی است که بسیاری از مسائل مهم فلسفی بر آن مترتب می شود. یکی از مسائل بسیار مهمی که از طریق این قاعده اثبات می شود، مسئله اثبات واجب الوجود است.‏ شیخ ابوعلی سینا فصلی از نجات را به بحث از قاعده بطلان دور اختصاص داده و خاطرنشان می کند که اگر سلسله علت و معلول را به گونه ای که مستلزم دور می شود، فرض نماییم، لازم می آید که هر کدام از آحاد سلسله، هم علت وجود خود باشند و هم معلوم وجود خود
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

قاعده ۴۱: رابطه لوازم ذاتی و علت وجودی شیئ

‏صدرالمتألهین در مقام توضیح این قاعده مثالی ذکر می کند که بنابر مشرب قائلین به اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت می توان آن را پذیرفت. آن مثال عبارت است از اینکه وجود معلول همیشه نیازمند به وجود جاعل است. ولی این نیازمند بودن به وجود جاعل هرگز مستلزم این نیست که ماهیت معلول نیز که امری ذاتی و عرضی نسبت به وجود است، نیازمند به جاعل باشد.
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

‏قاعده ۴۰: الحرکه المستدیره یمتنع أن یکون طبیعیه

حکما حرکت را به دو قسم مستقیم و مستدیر تقسیم کرده اند و معتقدند که حرکت مستدیر هرگز نمی تواند طبیعی بوده باشد؛ و این از آن جهت است که حکما حرکت را هنگامی طبیعی می دانند که شیئ متحرک در مکان اصلی و حیّز طبیعی خود نباشد و بخواهد به حالت اولیه بازگردد.
ادامه مطلب
قواعد عقلی و فلسفی

قاعده ۳۸: هر حادثی دارای ماده است

‏پیش از هر موجودی که در صحنه پهناور هستی و میدان گسترده زمان، خودنمایی کند، ماده ای وجود خواهد داشت که آن ماده حامل امکان آن موجود است. اگر این قضیه صادق باشد، چنانکه براهین بسیار محکم، مطابقت آن را با واقع تایید می کنند، عکس نقیض آن نیز صادق است که گفته شود اگر ماده ای که حامل قوه شیئ است، پیش از آن شیئ موجود نباشد، هیچ شیئ در جهان پای به منصه ظهور نخواهد گذاشت و عالم همچنان در کتم عدم یا مرحله کمون باقی خواهد ماند.
ادامه مطلب