© تمام حقوق این سایت متعلق به فیلسوف‌یار می باشد.
زکریای رازی، پزشک، فیلسوف و شیمیدان نامدار ایرانی، با تألیف بیش از ۲۰۰ کتاب از جمله دایرةالمعارف الحاوی، انقلابی در پزشکی جهان ایجاد کرد. او که ملقب به «جالینوس اسلام» و «پدر طب کودکان» است، برای اولین بار بیماری‌های آبله و سرخک را از یکدیگر تفکیک نمود. رازی با گوشت خام بهترین مکان بیمارستان را انتخاب کرد و با تلاش خود الکل و اسید سولفوریک را به دنیا هدیه داد، تا در تاریخ طب ماندگار شود. او که روزگاری ریاست بیمارستان ری و بغداد را بر عهده داشت، به دلیل روشنگری و نقد ادیان، زیر تازیانه حاکم رفت و کتاب تألیف خود را بر سرش کوفتند تا نابینا شود.
ابوبکر محمد ابن زکریای رازی (۲۵۱ – ۳۲۰ هجری قمری) در سال ۲۵۱ هجری در شهر ری دیده به جهان گشود. او در دوران کودکی، علوم مقدماتی و پایه را فراگرفت و در جوانی، اوقات خود را به تحصیل فلسفه، موسیقی، نجوم و ادبیات معطوف می‌داشت. رازی در نواختن ساز چنگ نیز مهارت قابل توجهی به دست آورد. پس از مدتی، به دانش کیمیا علاقه‌مند شد، اما این یکی از دوستانش بود که او را به سمت دانش پزشکی سوق داد. در این مقطع زمانی، رازی عملاً دوران جوانی خود را پشت سر گذاشته بود و مسیر تازه‌ای در زندگی علمی‌اش آغاز می‌شد.
از آنجا که رازی در مطالعات پزشکی خود بسیار تیزهوش و سریع بود، به زودی در این رشته تبحر و تخصص یافت و در میان همتایان خود به شهرت رسید. نخستین موفقیت بزرگ او در زادگاهش رقم خورد؛ در زمان حکومت منصور ابن اسحاق سامانی (۲۹۰ تا ۲۹۶ هجری)، رازی به سمت ریاست یک بیمارستان منصوب شد. در آن مرکز درمانی، دانشمندان و دانشجویان بسیاری از اطراف و اکناف گرد می‌آمدند تا از محضر او بهره ببرند. چندی بعد، در عصر خلافت المکتفی عباسی (۲۸۹ تا ۲۹۵ هجری)، رازی به بغداد فراخوانده شد، زیرا برنامه‌ریزی برای ساخت بیمارستانی جدید در آن شهر در جریان بود. اولین مأموریت مهم او در پایتخت خلافت، انتخاب مناسب‌ترین مکان برای احداث این بیمارستان بود.
عمده انتقادات به رازی به دلیل نفی ابداع و نفی دین و باور به «قدماء خمسه» یا پنج چیز ازلی است
داستانی جالب در این زمینه نقل شده است: گویند رازی فرمان داد تا قطعاتی از گوشت خام را در نقاط مختلف شهر که از نظر موقعیت، مناسب به نظر می‌رسیدند، به قلابی آویزان کنند. سپس مدتی صبر کرد تا میزان فساد هر قطعه را بررسی کند. در نهایت، نقطه‌ای که گوشت خام در آن دیرتر از سایر نقاط فاسد شده بود را به عنوان خوش آب و هواترین مکان اعلام نمود. طبیعتاً همان نقطه برای احداث بیمارستان انتخاب شد. این خلاقیت نشان‌دهنده نگاه علمی و تجربی رازی در حل مسائل عملی بود.
به سبب شهرت عظیم رازی، فرمانروایان و امیران او را به دربارهای خود دعوت می‌کردند. او پس از آن به معالجه بیماران پرداخت و در این کار چنان مهارتی از خود نشان داد که در مدت کوتاهی، آوازه‌اش در سراسر جهان اسلام پیچید. جالب اینجاست که حتی پیش از آنکه قدم از شهر ری به بیرون بگذارد، مردم تمام شهرهای اسلامی او را می‌شناختند. تخصص زکریای رازی و روش نیکوی درمان او، توجه همگان را به خود جلب کرده بود. گذشته از دانش و استادی، آنچه بیش از همه مردم را مجذوب او می‌کرد، رفتار خوش و اخلاق پسندیده‌اش با بیماران بود. او در همان بیمارستان، علم طب را نیز به شاگردان تدریس می‌کرد.
پس از مدتی، زکریای رازی به زادگاه خود بازگشت و کتابی را که در اثبات صنعت کیمیا نگاشته بود، به منصور سامانی، حاکم ری، تقدیم کرد. منصور آن کتاب را پذیرفت و هزار دینار زر به او جایزه داد، اما سپس دستور داد تا از مس برای او طلا بسازد. رازی که می‌دانست این کار غیرممکن است، فراهم نبودن ابزار و دشواری عمل را بهانه کرد. با این حال، منصور فرمان تازیانه زدن به او را صادر کرد و کتاب اهدایی را نیز بر سرش کوبیدند تا آنجا که نابینایش کردند. ابن خلکان در کتاب «وفیات الاعیان» می‌گوید: «سپس فرمان داد با کتاب بر سرش زدند تا کتاب پاره شد و آنگاه ساز سفر او را به بغداد فراهم کرد. آن ضربات باعث نزول آب در چشمش شد و او پس از این رویداد به ازاله آب سیاه از چشم خود اقدام نکرد و گفت: دنیا را دیده‌ام.» رازی پس از این ماجرا بار دیگر به ری بازگشت و مدتی در آنجا زندگی کرد و سرانجام در سال ۳۲۰ هجری با اندوهی فراوان جان به جان‌آفرین تسلیم کرد.
مهمترین کتاب زکریای رازی در طب، «کتاب الحاوی» است که آن را «جامع الکبیر» نیز می‌نامند. رازی تألیفات بسیار زیادی داشته است. ابوریحان بیرونی (متوفی ۴۴۰ هجری) کتابی درباره آثار و تألیفات او نوشته است. برحسب فهرست بیرونی، آثار رازی بدین ترتیب است: ۵۶ کتاب در طب، ۳۳ کتاب در طبیعیات، ۷ کتاب در منطق، ۱۰ کتاب در ریاضیات و نجوم، ۷ کتاب در تفسیر و تلخیص و اختصار کتب فلسفی، ۱۷ کتاب در علوم فلسفی، ۶ کتاب در مافوق‌الطبیعه، ۱۴ کتاب در الهیات، ۲۲ کتاب در کیمیا، ۲ کتاب در کفریات و ۱۰ کتاب در فنون مختلفه. مجموع این کتاب‌ها بالغ بر ۱۸۴ جلد می‌شود. ابن ابی اصیبعه (پزشک قرن هفتم هجری) در کتاب «عیون الانباء فی طبقات الاطباء»، ۲۳۸ کتاب برای رازی برمی‌شمارد.
یکی دیگر از کتاب‌های زکریای رازی کتاب: فی الامامه یعنی در امامت است و ابن ابی اصیبعه دو کتاب به رازی نسبت داده که با دو کتاب فوق قابل تطبیق است یکی به نام در امام و ماموم و دیگری در آثار امام فاضل معصوم و مسأله امامت در زمان رازی در میان متکلمان خاصه دانشمندان معتزلی مسأله ای رایج بوده و کتاب های بسیاری در این زمینه نوشته شده است و دنباله این مسأله از قرن چهارم هجری به قرن پنجم هجری کشیده شده و القاضی عبدالجبار معتزلی قسمت مهمی از دایره المعارف کلامی خود یعنی کتاب المغنی را اختصاص به مسأله امامت داده و سپس سید مرتضی کتاب «الشافی فی الامامه» را نوشته و در آن بسیاری از مطالب قاضی را رد کرده است و برخی از دانشمندان معاصر از اینکه رازی کتابی درباره امامت نوشته، به فاضل بودن و معصوم بودن او تصریح کرده شیعی بودن او را استنباط کرده اند.
از آثار فلسفی رازی آنچه که به دست ما رسیده عبارتند از:
حضرت باری تعالی که نامش بزرگ باد، عقل را به ما عطا فرمود تا به مدد آن بتوانیم در این سرای و سرای دیگر غایت منافعی را که در جوهر انسانی ما به ودیعه گذاشته است دریابیم، عقل بزرگترین نعمتی است که خدای تعالی به ما ارزانی داشته است. از پرتو عقل است که می توانیم آنچه را که موجب بلندی مرتبه انسانی است دریابیم و به آنچه که زندگی را برای ما نیکو و گوارا می گرداند برسیم و به مراد خود نایل شویم، و باز از پرتو عقل است که ما می توانیم به امور غامض و دور از ذهن و مسائلی که از ما پوشیده و پنهان است دست یابیم، و حتی به وسیله عقل است که ما به شناخت خداوند عزوجل که عالی ترین درجه شناخت است نایل شویم، پس چون عقل دارای چنین درجه و پایه و اهمیت و بزرگی و جلال است بر ما واجب است که از رتبه و منزلت و درجه آن نکاهیم و در حالی که او خود امیر است اسیرش نکنیم، و در حالی که سروری از آن، طوق بندگی در گردنش نیفکنیم و فرمانده را فرمانبردار نسازیم، بل باید در همه امور به او رجوع کنیم و ملاک و معیار ما در همه چیز او باشد و همواره بدان تکیه کنیم.
رازی در مابعدالطبیعه معتقد به «قدماء خمسه» یا پنج چیز ازلی است: باری تعالی، نفس کلی، هیولای اولی، مکان مطلق و زمان مطلق. او میان زمان و مدت فرق می‌گذارد و معتقد است عدد و لواحق آن (که متناهی هستند) بر زمان واقع می‌شوند نه بر مدت. فلاسفه زمان را مدتی می‌دانند که اول و آخر دارد، اما دهر مدتی است که اول و آخر ندارد. به باور رازی، وجود این پنج چیز ضروری و اضطراری است، زیرا موجود محسوس، هیولی ترکیب‌یافته با صورت است و نیازمند مکان و زمان می‌باشد.
«کتاب علم الهی» از مهمترین و معروف‌ترین کتاب‌های رازی است که در آن مباحث عقلی، فلسفی و جهان‌شناسی را با بیان اندیشه‌های خاص خود مورد بحث قرار داده است. رازی نظری مستقل و فلسفی نسبت به مسأله خلقت و ادیان دارد. یکی دیگر از کتاب‌های او «فی الفلسفه القدیمه» (در فلسفه باستان) است که گاهی از آن به فلسفه طبیعی تعبیر شده است. به گفته مسعودی، این فلسفه طبیعی همان است که فیثاغورث، طالس ملطی و یونانیان عامی بر آن بودند.
تألیفات زکریای رازی در رد مذاهب و ادیان، باعث حملات شدید دیگر نویسندگان شده است. از جمله این تألیفات «مخاریق الانبیاء» و «فی نقض الادیان» است. مسائل اصلی کتاب «فی نقض الادیان» عبارتند از: همه افراد بشر مساوی‌اند و پیامبران نمی‌توانند مزیتی بر آنها داشته باشند، معجزات پیامبران یا فریب و یا افسانه‌های دینی است، تعالیم مذاهب خلاف حقیقت است (چرا که حقیقت واحد است ولی مذاهب با هم متناقض‌اند) و مذاهب یگانه علت جنگ‌های بشری و دشمن تفکر فلسفی و تحقیق علمی هستند.
© تمام حقوق این سایت متعلق به فیلسوف‌یار می باشد.
آریامهر 5 فروردین 1399
زکریای رازی حقیقت تلخی بوده برای مذهبیون.
سهیلا 20 تیر 1400
چه جوری میشه به کتاب و مقالات رازی دسترسی پیدا کرد؟